«Αικατερίνη ή Κατερίνη, πολίχνη εκτισμένη επί των οχθών του Πέλικα, πρωτεύουσα της παραλίου επαρχίας»

pelekas1

του Αντώνη Κάλφα

Ο Στέφανος Παπαδόπουλος, σε υποσημείωση της επιδραστικής του μελέτης για τον καζά Κατερίνης, παραθέτει περιγραφή της Κατερίνης από τον Émile Isambert (Οδοιπορικά Μακεδονίας, Ηπείρου και Θεσσαλίας, ελληνική έκδοση 1878 σε ενδιαφέροντα πρόλογο και μετάφραση του Α. Μηλιαράκη). Ξαναδιάβασα το βιβλίο (στην άψογη ηλεκτρονική βιβλιοθήκη «Ανέμη» του Πανεπιστημίου Κρήτης) και εντύπωση μου προκάλεσε μια μικρή λεπτομέρεια—αυτή του Πέλεκα ως τοπόσημου της πόλης. Ο Iζαμβέρτ στο δημοσιευμένο στα 1873 βιβλίο του αφού περιγράψει τας κώμας Μικρός Αϊγιάννης και Μεγάλος Αϊγιάννης όπου και βρέθηκαν από τον Εζέ επιτύμβιες ρωμαϊκές και ελληνικές επιγραφές,  φτάνει στην πόλη ύστερα από δύο ώρες διαδρομής «βαίνοντες κατά μήκος των λόφων» για να συνεχίσει τη διαδρομή του με επίσκεψη στα Στενά της Πέτρας.

Γράφει λοιπόν για την πόλη: «Αικατερίνην ή Κατερίνην, πολίχνην εκτισμένην επί των οχθών του Πέλικα, πρωτεύουσαν της παραλίου επαρχίας, ήτις εκτείνεται υπό τα κράσπεδα τού όρους Ολύμπου. Αγορά, τζαμίον και τινες μεγάλαι οικίαι κατοικούμεναι υπό των βέηδων του τόπου αποτελούσιν την οθωμανικήν συνοικίαν, το λοιπόν της πόλεως οικείται υπό γεωργών Ελλήνων. Ο Ληκ πλανηθείς εκ του ονόματος έθετο ενταύθα την πόλιν Hatera […]».

Τι είναι αυτό που κάνει τον πολυμαθή περιηγητή (στο βιβλίο του συνέπραξαν με τις πηγές τους οι γνωστοί σε μας Ληκ και Εζέ) να συνδέσει την πόλη με τον Πέλεκα; Ποια ήταν η δομή της πόλης, ο αστικός ιστός της, οι οικονομικές λειτουργίες της εκεί, περί τα μέσα του 18ου αιώνα; Το τζαμί βρισκόταν επί της σημερινής οδού Βάρναλη, το Διοικητήριο (το σημερινό 5ο Γυμνάσιο) πρέπει να κτίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα. Ο αστικός ιστός της πόλης (δημαρχείο, ιδιωτικά και δημόσια κτίσματα) ανεγέρθηκαν αργότερα (1905, Αστική Σχολή Αικατερίνης, 1908, Αρχοντικό Τσαλόπουλου) ενώ περί τον Πέλεκα υπήρχε μόνο ο αλβανικός τεκές (κτίσμα του τέλους του 19ου αιώνα).

Στις αρχές βεβαίως του 20ού αιώνα η Κατερίνη είχε καμιά δεκαριά μύλους, ένας από τους τελευταίους μύλους που χρησιμοποιούσε το νερό του Πέλεκα ήταν ο μύλος του Φώτα, ενώ ο πρόωρα χαμένος απόγονος της οικογένειας Δημήτρης Φώτας ανέγειρε στον ίδιο χώρο ένα θαυμάσιο συγκρότημα κατοικιών (7ης Μεραρχίας 33).

Η διασημότερη και λαϊκότερη εκδοχή του Πέλεκα (πέρα από τη γέφυρα- πύλη εισόδου στη δυτική Πιερία) εδώ και έναν αιώνα ήταν αυτή της εμποροπανήγυρης—πόλος έλξης μικρών και μεγάλων καθώς και χώρος οικονομικής  συναλλαγής. Η εικόνα βεβαίως των τελευταίων χρόνων είναι απογοητευτική ενώ σχέδιο για την ευρύτερη περιοχή δεν φαίνεται να υλοποιείται και οι αιτιάσεις των σχετικών πρωτοβουλιών είναι απολύτως νόμιμες. Εν τω μεταξύ στην περικείμενη περιοχή συνέρρευσαν πολλοί: στη δεκαετία του 40 και αργότερα οι κυνηγημένοι από τους Ναζί Καταφυγιώτες βρήκαν στέγη κοντά στον Πέλεκα ενώ ο θαυμάσιος δάσκαλός μου της πέμπτης δημοτικού Κλεάνθης Νάστος, στο ωραίο του βιβλίο για το Καταφύγι (1971), υπενθυμίζει πως τους δώσανε κατοικίες στην πιο υποβαθμισμένη περιοχή της πόλης. Σιγά-σιγά προστέθηκαν νέα πλήθη, κόσμος κατά τεκμήριο με χαμηλό εισόδημα αλλά και πάλι ο τόπος δεν μετατρέπεται σε τοπόσημο. (Χρειάζοντται παρεμβάσεις για χώρους πρασίνου, παραγωγική δραστηριότητα, δημόσιοι χώροι αναψυχής, ιδρύματα και πολιτιστικοί οργανισμοί που θα εμψυχώσουν την πρόοδο στην παρατημένη γειτονιά του Πέλεκα, του Παράδεισου, του Βατάν).

Ενδιαφέρον έχει ωστόσο να επισημάνουμε τα κάποια –ολίγα έστω—βήματα εκπολιτισμού στην παραποτάμια περιοχή όπως τα αποτύπωσε ο φακός του Παναγιώτη Φτάρα: από τη Μορφωτική Ένωση Καταφυγιωτών μετά της παρακείμενης εκκλησίας της Παντάνασσας και το Δημοτικό Στάδιο/Δημοτικό Κολυμβητήριο (1958), μέχρι τον ποντιακό σύλλογο Παναγία Σουμελά και το παρεκκλήσι του Αγίου Νήφωνα.

Οι οθωμανοί βέηδες έφυγαν, τα τζαμιά γκρεμίστηκαν. Η Κατερίνη μετατράπηκε όντως—εδώ, στα κράσπεδα του Ολύμπου—σε δυναμικό κέντρο της παράλιας επαρχίας. Με την γοητευτική εκδοχή της κτισμένης στον Πέλεκα πόλης τι θα γίνει;

φωτογραφίες: Παναγιώτης Φτάρας

https://cyber-shop.gr/

ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ

https://www.utopia-media.gr/